Xirhomberhombe

Ficus thonningii i muxaka wa Ficus ..I nsinya lowu tumbulukaka etindhawini to hisa ni le dzongeni wa Afrika ni le Swihlaleni swa Cape Verde ..Hi ntolovelo yitiveka tani hi Mũgumo eka Agikuyu kumbe Strangler Fig hi Xinghezi lexi tolovelekeke. Nxopaxopo wa sweswinyana wa phylogenetic wu ringanyeta leswaku swi nga ha endleka ku ri muxaka lowu rharhanganeke.

Muxaka lowu wu na matirhiselo yohambana hambana ya ikhonomi na mbango eka miganga yotala ya vurimi na vufuwi e Afrika. Eka tindzhawu tin’wana taku oma e Afrika xikombiso, i xihlovo xa kahle swinene xa madyelo ya swifuwo ya nguva yo oma, hikuva yi humesa matluka lawa yanga na swakudya swotala hi xitalo lembe hinkwaro. Swiphemu swa ximilani lexi dyiwaka eka swifuwo swikatsa, matluka, swirhabyani na madzovo, naswona swakudya swa swona swa hambana kuya hi nguva.

Nkoka wa vukhongeri

Ficus thonningii yi tekiwa ngopfu tani hi nsinya wo kwetsima exikarhi ka tinxaka ta Agikuyu na Mount Kenya. Loko a khongelela mpfula, nkulu u endla gandzelo eka Ngai ( Xikwembu ) hi ku pfurhetela musi wa xinyimpfana lexi oxiweke, lexi nonisiweke ehenhla ka murhi, a rhamba Ngai ( Xikwembu ) leswaku a xika ehenhla ka mapapa leswaku a ta nkhuvo.

Ficus thonningii yi tala ku pfilunganyeka na muzala wa yona Ficus natalensis, leyi talaka kuva na matluka lawa ya anameke ehenhla ka le xikarhi lawa ya rhetaka ku ya ehansi. Ficus natalensis yi kumeka ngopfu e Western Kenya nale ribuweni ra lwandle ku hambana na Ficus thonningii, leyi tolovelekeke eka ndzhawu ya Mount Kenya.

Murhi wa Mũgumo lowu nga exifundzheni xa Ntshava ya Kenya wu xiximiwa swinene lerova, hi 2020, Presidente wa Kenya u humese xileriso lexi sirhelelaka Ficus thonningii leswaku yi nga tsundzukiwi hi nkarhi wa ku akiwa ka gondzo ra Nairobi Expressway. Murhi lowu wo karhi wu thyiwile vito ra xirhangiso wa murhi wa nkuwa wa Waiyaki Way.