Nhlangula (Nsinya)

Euclea crispa, lexi hi ntolovelo xi tiviwaka tani hi blue guarri, i muxaka wa swimilani swa Afrotropical swa ndyangu wa Ebenaceae. Swimilani leswi tiyeke na leswi tshamaka swiri rihlaza swinga endla ximilani xo enta xa swihlahla, kutani swikula kuya eka vukulu bya misinya.Yi hangalakile naswona yi tolovelekile eka tindhawu ta le ndzeni ka Dzongeni wa Afrika, naswona yi humelela en’walungwini kuya eka tindhawu leti hisaka. Hambi leswi tin’wana ti nga kona ekusuhi na ribuwa ra dzonga na le vuxeni bya Afrika Dzonga, hi ntolovelo ti humelela eka vukulu bya le xikarhi ku ya eka bya le henhla. Yitiveka hiku olova kusuka eka xivumbeko xa yona lexingana marhavi yotala xikan’we na muhlovo wa matluka ya bluish wo dzwihala. Lava va tswalaka matluka ya lanceolate hambiswiritano va nga ha fana na Wild olive, muxaka wun’wana lowu tolovelekeke wa ti plateaus ta le ndzeni.

Ndzhawu na ndzhawu yo tshama eka yona

Yitumbuluka exikarhi ka Afrika Dzonga (laha yin’wana ya tinxaka ta 35 ta ti ebony ta ndzhavuko), Lesotho, Eswatini, ndhawu yale henhla ya Zimbabwe na Eastern Highlands, Angola, Zambia, Malawi na tindhawu tale henhla ta Afrika yo hisa.

Yi kumeka eka swihlahla leswi pfulekeke kumbe swo tiya etlhelo ka milambu, ndhawu ya makhwati, kloofs, swintshabyana, khwati leri pfulekeke, etlhelo ka makhwati ya makhwati naswona nkarhi na nkarhi eka tindhawu leti sirhelelekeke ta maribye. Yitala kuva kona eka lowveld laha yinga ringanela eka tindzhawu letingana maribye, kumbe tindzhawu letinga na mpfula yotala.

Ntolovelo

I xihlahla kumbe nsinya wa xirhendzevutani, wo tsindziyela na ku va na swihlahla, lowu fikaka eka ku leha ka mbirhi ku ya eka tsevu wa timitara (a swi tali ku va nhungu ku ya eka 20 wa timitara), na harhi leyi hangalakeke, leyi talaka ku va leyi ringanaka. Yikula hiku nonoka kufana na ti congeners ta yona, naswona yiva na xirhami na dyandza loko yikula. Le Zimbabwe i xihlahla lexi leheke kanwe kuya eka mbirhi wa timitara, xi endla tikoloni letintsongo, to tsindziyela, kumbe nsinya lowuntsongo.

Nhlamuselo

Bole na madzovo

Bole yiva na nsinya wun’we kumbe yina swirhabyani swotala naswona yifika eka khume nharhu wa ticetimita hi vukulu. Tihunyi ta kona tina buraweni wo dzwihala, ti tiya naswona tina mavele yale kusuhi. Makwandzasi ya kona ya hambana kusuka eka grey kuya eka buraweni kumbe ya ntima, naswona ya rhetela eka misinya leyintsongo, kambe ya khwaxa eka misinya ya khale.

Matluka ya kona

Swimilani leswi swi rhwale xifunengeto xo enta xa matluka yo olova ya muvala wo dzwihala wa rihlaza ra grey na lineament yo tiya, ya dzovo. Ku hambana hi tlhelo ra muhlovo, xivumbeko, xivumbeko na maendlelo hambiswiritano swikulu swinene. Muhlovo wa matluka wuhambana kusuka eka rihlaza ra greyish kuya eka ra wasi wo hlawuleka, naswona xivumbeko xa matluka ya hambana kusuka eka lanceolate kuya eka obovate. Marhavi lamantshwa na matluka swifunengetiwe hi swikalo swa rust-brown (gland granules), kasi matluka lawa ya vupfeke yangava na voya kumbe yanga ri na voya. Matluka yangava ya langutane, sub-opposite kumbe yanga tali ku cincana. Petiole yo olova yina nwe na hafu kuya eka mbirhi wa timitara tirha hiku leha, naswona matluka ya kona ya lehe kufika eka 5 x 1.5 cm. Ti veins ta matluka ti basile naswona ti vonaka kahle eka ku vonakala, ku hambana na opaque venation ya misinya ya Wild olive. Matluka ma nga ha fana ni ya Natal guarri, ku nga muxaka lowu hi ntolovelo wu nga ehansi, kambe matluka ya lawa yo hetelela ma ni xirhabyani lexi nga ni voya lebyintsongo.

Swiluva

Swiluva leswi nun’hwelaka swihumelerisiwa hi ximumu, kusukela hi Hlangula kuya eka Nyanyankulu. Tiva tintsongo, ta waxy, ti penduous, ta muhlovo wotshuka kuya eka rihlaza ro basa naswona ti rhwariwe eka ti axillary pseudo-racemes, ti khoma swiluva swi nharhu kuya eka khume xin’wana na xin’wana. Ti corollas ta tona letingana xivumbeko xa bele tina ti lobed leti dzikeke, naswona ti ovaries ti funengetiwile swinene hi bristles.

Mihandzu

Ti berries ta xirhendzevutani, ta vukulu bya pea (mune kuya eka ntlhanu wa timitara hi vukulu) ti tekiwa ti ri leti nandzihaka loko ti vupfile. Yiva na mbewu yin’we naswona yi rhwariwe eka misinya ya xisati ntsena.a Loko ya vupfa, ya hundzuka ya rihlaza kuya eka buraweni wotshuka, naswona ekuheteleleni yava ya ntima. Ti na voya nyana kumbe swinene loko tiri rihlaza, kambe ti na voya byotala kumbe kutlula loko ti vupfile. Swimilani swinga byariwa hiku olova swinene kusuka eka mbewu yotsakama, yo nona, leyi byariwaka endzhakunyana ka ntshovelo.

Tinxaka letitsongo

• Ndzhawu: Yihangalakile swinene e Dzongeni wa Afrika
• Nhlamuselo: Matluka ya cinca cinca kambe ya nga ri na magandlati, ya rhetela hi ku anama na nhlohlorhi ya xirhendzevutani, kumbe nhlohlorhi ya acute na nhloko ya xirhendzevutani, matlhelo ya kona hinkwawo, naswona hi xitalo yatsongo naswona ya rhetela ku tlula lawa ya landzelaka.

var. ovata

• Ndzhawu: tindzhawu ta le vuxeni bya karroid (kukatsa na Cradock na Middelburg ) kuya e Northern Cape (kukatsa na Kimberley na Kuruman ) nale Dzongeni wa Free State
• Nhlamuselo: Matluka ya na magandlati, ya ovate swinene naswona ya rhetela swinene, ya ni voya byo enta loko ya ha ri yatsongo, minkarhi yin’wana ya na swirhendzevutani swa timinete, naswona a ya hambanisiwi ngopfu na Mountain guarri laha yi hlanganisaka kona

Ku tirhisana ka tinxaka na matirhiselo

Ti lichens titala ku mila eka madzovo ya khale. Tinyoxi ti kokiwa hi nuhwelo wo nandziha wa swiluva swa ximumu, naswona switsotswana swa switsotswana swa Ectoedemia crispae na Graphiocephala barbitias swidya matluka. Mihandzu ya kona yi dyiwa hi swinyenyana na swihadyani leswi mamisaka, ku katsa na ti antelope, ti vervet monkeys, ti mongooses na ti rats, kasi madzovo na matluka ya kona swi dyiwa hi Black rhino. Dayi leyi humesiwaka eka timintsu yitirhisiwa eka mabasikiti, mats na voya. Ku cheriwa ka rimitsu hi murhi ku tlhela ku tirhisiwa eka mavabyi yo hambana-hambana, naswona mihandzu kumbe madzovo ya kona ya tirhisiwa tanihi xibasisi.