Maluleke

Kusuka e Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Maluleke
Van'wanati
"Vadyi va bhangu"
Mapeleto Maluleke; Makuleke; Maluleka; Maluleque.
Afrika Dzonga Mhinga · Elim · Xikundu · Xigalu · Nkuri · Xikhumba  · Matsilele · Mapayi  · Malamulele
Muzambhiki Magude · Chokwe · Hokwe · Maputo
Swazini Mbuzini · Malelane · Kanyamazane ·
Zimbabwe N`wanedzi · Xikombedzi · Gezani · Malipati · [[]] · Gezani · Malipati
Ntlawa wa rixaka Van'wanati (N'walungu)
Map wa Afrika Dzonga hi 1897,wu kombaka tiku ra mfumu wa ka Maluleke na man'wani

Va ka Maluleke i Vatsonga, Van’wanati. I vantukulu va Malenga wa Hosinkulu Gunyule. A va tshama kusuhi ni lwandle laha a va ku vitana ku hi le Nyembani (Inhambane), na le kusuhi na nambu lowukulu va nge N’wampfhukwe. Va sukile kona na hosi Malenga hi vo 1500 va luleka va ta a vupela-dyambu bya Mozambique, kambe van'wani va fikela e Xai-Xai, va tshama va longoloka na nambu wa Limpopo va hlota tindlopfu va xavisa timhondzo, madzovo, malapi, mbewu ya mihandzu, na switirhisiwa swa risinda.

Nxaxameto lowu wu tiviwaka wa vakwokwa-wa vakwokwani vaka Maluleke wu sungula eka Malenga ivi wu ta haleno, kambe kokwani lonkulu a tivekaka wa Van'wanati hinkwavo i Hosinkulu Gunyule.

Xitlhokovetselo xa Muti[Lulamisa | edit source]

Hi Van’wanati, hi va dyi va bhangu hina;
Hi va ka nkala na visi bya yona;
Va ka tindlopfu a ti luvani, ti luvana hi minxakwa;
Va ka macimba ya tihuku ya lema rihlelo;
Hi va ka xinyela-babeni hina;
Hi va ka Xikandzaxive, xi kandza magego;
Va ka betsa ra matsala-tsala;
Va mafula hi xivuri hi tshika nyundzu;
Va ka timamba a ti luvani, ti luvana hi mincila;
Gunyule!
Mn’wanati!

Lexi hi xona xithopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Maluleke loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi, kambe hinkwaswo swi tlhelela eka Malenga na tatana wakwe Gunyule. Van'wanati va ti themendela hi swiharhi leswi landzelaka:

-> Nkala (Vutlharhi) -> Ndlopfu (Matimba) -> Nghala (Ku hlota ni Vurhena) -> Mamba (Vukarhi)

Matimu ya muti[Lulamisa | edit source]

Kokwana kumbe tatana lonkulu va n'wu thopaka ngopfu eka xitlhokovetselo xa ndyangu i Xikandzaxive (van'wani va ri Xixangaxile).

Kambe matimu ya va ka Maluleke ya tiveka hi vuenti ku sukela eka Hosinkulu Gunyule, wa Xikandzaxive. Gunyule a ri hosinkulu ya Van'wanati xikanwe na Vacopi. Vacopi a va ri vahloti na masocha ya rixaka leri khale a ri tiveka kuri "vaTonga" lava a va vulavula Xitonga xa le Nyembani, Mozambique.[1][2] Xitonga lexi xa le Mozambique xa yelana na lexi xa le Zambia, swo hambana ntsena hi laha xa le Zambia xi nga tekela swintsongo eka Xikalanga na Xishona.[3] Namuntlha Van'wanati va vulavula Xitsonga xa le Afrika Dzonga lexi xi nga hlanganisiwa hi Xirhonga na Xitswa, xikan'we na tindzin'wana to hambana-hambana. Vito leri ra "Tonga" i ra khale ngopfu, va ka Maluleke va ri hlaya riri na malembe ho hundza 1000, kutani hi laha va nga ta na rona ku suka e Central Africa, laha marhavi ya va Beja Tonga ya nga hangalaka na Vudzonga bya Afrika, ku ta fika e Malawi, Zambia, na Mozambique.[4]

Ku suka e Central Afrika hi vo 200AD, vaTonga (ku katsa Vacopi na Vanyembane) va fikile e Vuxa bya Mozambique laha va nge hi le Nyembane (Inhambane).[5] Hi nkarhi wa vo 1400-1500 vaTonga na Vacopi va Nyembane va fikile laha va nga rhangela hi vuhosinkulu bya Gunyule. Gunyule a ti vula "xinyela-babeni" hi kuva a nga chavanga ku nghena laha van'wani a va chava kuya siya thyaka. Loko a huma lahaya a ku eka vona "hi mina xinyela-babeni mina!".

Gunyule u velekile Malenga, loyi a nga suka na muti wakwe e Xayi-Xayi va lulekela e nambyeni wa N'wanati (Limpopo River) - vito ra "Maluleke" ri huma eka Malenga (ri vula ku longoloka ni ku rhula). Malenga u velekile Ncelwa, Muswana, na Maxakadzi. Maxakadzi u tekile nsati eka Manganyi, ivi a suka na muti wakwe hi 1640 va ya tshama e Nandweni, e Afrika Dzonga. Va ka Baloyi na vona a va fambisana na Vacopi - a va wela eka nseketelo wun'we. Loko va ka Maluleke va rhurha, va longolokile na muti wa Gwambe, lava a va tiveka hi mavito yo fana na vaGwambe (Magwamba), Valozyi (Valoyi), kumbe Vanyayi.[6][7] Vanhu lava i khale ngopfu va karhi va tshama swin'we va cina swigubu swa xincayincayi (cinXayinXayi) va endla swichayachayani na ku tekana. Hala tlhelo a va heleketana e tindzhawini, na ku xaviselana switirhisiwa na swakudya.[8]

Hi kuya ka nkarhi, Maxakadzi u kotile ku fuma ndzhawu leyi namuntlha yi tivakaka ku hi le Kruger National Park. Va ka Maluleke a va tiveka ngopfu e Libombo tani hi leswi a va kota ku hlota na ku endla switirhisiwa swa risinda na ku xavisa mihandzu na timhondzo.[9] Va hangalakile hi ku famba ka malembe, van'wani va fikela eka Malamulele, ivi van'wani va wela endzeni ka tiko ra Mozambique. Va fike laha a va ti themendela ku "va macimba ya tihuku ya lema rihlelo" hikuva nyimpi ya vona a yi kota ku suka nkarhi wun'wani na wun'wani tani hi huku loko yi karhi yi famba.

Va ka Maluleke i vamakwavo na va ka Makwakwa, va ka Mabota, na va ka Mondlani. Va ka Makwakwa na Mondlani va salerile endzhaku e Xai-Xai loko Maxakadzi a rhurhela e Afrika Dzonga. Va ka Makwakwa na Mondlani va sarile endzhaku tani hi xiyenge xa Vacopi. Hi 1820 va ka Makwakwa va hluriwile e Nyimpini hi Vangoni va ka Ndwandwe, kambe Vangoni va tsandzekile ku hlula Vacopi hi kokwalano a va nga pfumeli ku rhangeriwa hi va Gaza. Mbingwana a ri hosinkulu ya Vacopi, a veleka Xipenenyana. Xipenenyana hi yena a nga lwa na masocha ya Nghunghunyane a va hlula e nyimpini ya Manjakazi hi tinyimpi ta 1895-1897.[10]

Vacopi a va akile e Bileni, exikarhi ka Libombo na Nyembane. Vatswa va ka Sono vona a va akile e N’walungwini wa Nkolwana-Benjana, ku ya fika e Nkumeni. Loko va ka Maluleke va hambana na va ka Makwakwa, va ka Maluleke va lulame na Vhembe kusuhi na Limpopo River, va hlota tindlopfu, va fika amahlanganeni ya Vhembe na Rivubye. Va aka kona, e N’walungwini laha va nga tshama na va ka Valozyi (Valoyi/Baloyi), kutani va fuma tiko leri nga exikarhi ka Xingwedzi, Xirindzi, Vhembe na Nadaje.

XIVONGO:

- Gunyule u velekile Malenga;

- Malenga u velekile Ncelwa (tata wa Mayeke), Muswana na Maxakadzi

Hi ndzhavuko wa Xitsonga, vuhosinkulu byi tekiwa hi n'wana wa nsati wo sungula. Ncelwa a ri wo sungula ku velekiwa kambe a nga velekiwanga hi nsati wo sungula. Muswana na Maxakazi hi vona lava nga velekiwa hi nsati wo sungula wa Malenga. Malenga a lavile ku nyika vuhosi eka Muswana kambe eka Maluleke a wu fane u rhanga u ti komba vurhangeri hi ku lwa tinyimpi. Muswana u fele e nyimpini a nga tswalanga vana. Kutani Malenga a rhuma Ncelwa ku ya lwa ni valala, kambe mana wa Ncelwa a ku ka yena: “U nga yi, u nga ta dlawa!”, Kutani Malenga a vutisa Maxakadzi a ku: “Wena u ri yini?”, Maxakadzi a ku: “ndzi ta ya”, kutani a ya a hlula Vanyayi, a fuma tiko. Malenga u fele a N’wampfhukwe.

- Maxakadzi u velekile Guyu, Dlhamani, Makahlule...

- Dlhamani u velekile Xitanda

- Xitanda u velekile Xihala

- Xihala u velekile Nkuri

Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga[Lulamisa | edit source]

Hi ku ya hi vulavisisi bya ririmi na rixaka, Henri Junod u dyondze leswaku va ka Maluleke, va hlayiwa eka rhavi ra "Va N'walungu" eka rixaka ra Vatsonga (Tonga, Thonga).[6]

Vukosi[Lulamisa | edit source]

Va ka Maluleke va khomile vuhosi na kwalano ka nkarhi wa le hansi ka 1500 loko va ha rhangela hi Hosinkulu Malenga na tatana wakwe Hosinkulu Gunyule. Va ka Maluleke va tiveke ngopfu e Afrika Dzonga hi minkarhi ya 1630-1660 loko se va rhangela hi Hosinkulu Maxakadzi tani hi leswi a nga pfuna ku fuma tinxaka to hambana-hambana ku fana na Valozyi, Vanyai, Balobedu, na Varhonga, hi ndlela ya ku vumba, ku hlota ni Vacopi, na maendlelo ya switirhisiwa swo hambana-hambana. N'wana wakwe Dlhamani na yena u fikile laha a nga tiveka ngopfu hi ku yisa emahlweni na leswi tatani wa yena va nga n'wu siya na swona, laha se vanghezi va nga va vitana ku i "Maluleke Dynasty" eka matsalwa yo hambana-hambana.[11][8]

Van'wanati va na ti hosi ivi va va na hosinkulu. Ndyangu na vuhosinkulu bya Van'wanati Maluleke byi famba hi ndlela leyi:


Xilungwa Mhinga II

|

Sunduza II

|

Maxawu

|

Nkhavi

|

Sunduza I

|

Mhinga I (u lovile hi 1883)

|

*Nkuri

|

*Xihala

|

*Xitanda (ti 1780s)

|

Guyu ─ *Dlhamani ─ Makahlule (ti 1750s)

|

Ncelwa ─ Muswana ─ *Maxakadzi (ti 1700s)

|

Malenga/Maluleke (ti 1670s-1700s)

|

Gunyule/N’wanati (ti 1600s)

|

Xikandzaxive / Xixandza Mahlwehle

|

Zavana / Zavala


E Afrika Dzonga, va ka Maluleke i tihosi eka tindhawu leti: Xikundu, Mhinga, Muyexe, Nhlaniki, Malamulele, Nkurhi, Xigalo, Makuleke, Mulamula, na tin'wani. E Mozambique: Ka Matsilele ku fika ka Hosi Mapai. Na le Vudzonga-vuxa bya le Zimbabwe va na vuhosi.

Swikombo swa lehandle[Lulamisa | edit source]

  1. Va ka Maluleke eka Facebook

Minkombo[Lulamisa | edit source]

  1. Tonga at Ethnologue (18th ed., 2015)
  2. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Gitonga". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  3. Hopgood, CR (1992), A Practical Introduction to Chitonga, Zambia: Zambia Educational Publishing House.
  4. Velez Grilo, VH (1958), The Dispersion of The Wa-Remba (Or "Vha-Lemba") and Tribes Related, South of The Zambezi, South African Journal of Science, pp. 111─117.
  5. Junod, Henri (1977), Matimu Ya Vatsonga: 1498-1650, Braamfontein: Sasavona Publishers.
  6. 6.0 6.1 Junod, Henri (1927), Life of a South African Tribe: The Social Life, London: Macmillan & Co.
  7. Mathebula, Mandla (2002), 800 Years of Tsonga History: 1200-2000, Burgersfort: Sasavona Publishers and Booksellers Pty Ltd.
  8. 8.0 8.1 Bandama, F (2013), The Archaeology and Technology of Metal Production in the Late Iron Age of the Southern Waterberg, Limpopo Province, South Africa, Doctors thesis, University of Cape Town.
  9. Theal, GM (1902), The Beginning of South African History, London: T.Fisher unwin.
  10. Afrolegends (2013) ‘Gungunyane: The Lion of Gaza or the Last African King of Mozambique’, accessed on 17 July 2017 from http://afrolegends.com/2013/09/21/gungunyane-the-lion-of-gaza-or-the-last-african-king-of-mozambique/
  11. Addresses and Papers of the Joint Meeting of British and South African Associations for the Advancement of Science, Johannesburg 1905