Afrika-Dzonga

Afrika-Dzonga
Ntsindza-doroba	Pretoria
Tindzimi-Xidzi	Xitsonga
Vundhzawu	1 219 912 km²
Ntsengo wavanhu	54 956 900 ab. (2015)
Kutlimbana kavanhu	40,4 /km²

Riphabliki ya Afrika-Dzonga (leyi tiviwaka hi mavito-ximfumo man'wana) i tiko leri nge Dzongeni ra tikonkulu Afrika. Ribuwa ra Afrika-Dzonga ri fikela kwalomu ka 2798 km hi kuleha naswona ri hambanisa malwandle ya Atlantic na Indian Ocean. Kuya en'walungu wa Afrika-Dzonga laha ku nga na; Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mozambhiki na Swaziland, kasi Mfumo wa Lesotho i tiko leri ti yimeleka leri rhendzeriweke hi Afrika-Dzonga. Tiko ra Afrika-Dzonga ri na swifundza swa nkaye kunga: Limpopo; Mpumalanga; Gauteng; N'walungu-Vupela dyambu; Kapa-N'walungu; Kapa-Vupela dyambu; Kapa-Vuxa dyambu; Kwazulu Natala na Frestata.

Vanhu va ake e Afrika-Dzonga ku ringana kwalomu ka malembe ya dzana ra magidi yamalembe (100,000). Hambiswiritano, ku thumbhiwa ka ntila wa le lwandle lowu hundzaka hi le Kapa, nkomponi ya Madachi na le vuxeni bya Indiya ma akile xitichi xo wisa endzhawini leyi nga hetelela yi vitiwa Kapa (Cape Town) hi lembe ra 1652. Kapa rivile e hansi ka vukolonyi bya manghezi hi lembe ra 1806. Vu vutla-tiko by matiko ya yuropa byi sungule ku ndlandlamuka kwalomu ka malembe ya 1820 loko Mabunu na manghezi Vavutli va 1820 va koxa tiko ra le nwalungu na le vuxa-dyambu by tiko. Mikwetlembetano e xikarhi ka vaakatiko vosungula, maXhosa na maZulu, na va vutla-tiko va yuropa hi loko yi sungula.

Hambiswiritano ku thumbhiwa, ka dayimani endzhaku nsuku hiswona leswi sunguleke nyimpi ya mabunu na manghezi laha va lweleke ku lawula mfuwo wa swi celwa swa tiko ra Afrika-Dzonga. Hambileswi mabunu ma hluriweke, Afrika-Dzonga yi kumile vutiyimeri byo ringanisela e hansi ka Britaniya hi lembe ra 1910. Mafambisele ya mfumo lawa ama ala manghezi, ma tiyisise vonele ra ku ti yimela loku heleleke loku fikeleriweke hi lembe ra 1961 loko Afrika-Dzonga yi endliwa Rhiphabliki. Ntlawa lowu rhangeleke wa National Party wu yimise nawu wo yisa emahlweni ku hlawula hi rixaka lowu sunguriweke hi ma Dachi (lowu tiviweke hi ra apartheid), e henhla ka nkaneto lowu veke kona endzeni na le handle ka tiko. Hilembe ra 1990 phresidenti ya nkarhi wolowo F.W. de Klerk yi sungule ku herisa nawu lowu, naswona hi lembe ra 1994 nhlawulo wo sungula wa xi Demokrasi wu endliwile e Afrika-Dzonga. Nhlawulo wolowo wu nyikile Nelson Mandela na ntlawa lowu fumaka, wa African National Congress (ANC) matimba yo fuma.

Afrika-Dzonga yi tiveka hi ku hambana-hambana ka tinxaka, tindzimi ta khume-nwe ta ximfumo leti tivekaka na nawu nkulu wa tiko. Xinghezi xi vulavuriwa ngopfu eAfrika-Dzonga eka timhaka ta ximfumo na mabinzu, hambiswiri tano i ririmi ra vunthlanu leri vulavuriwaka e mindyangwini. Afrika -Dzonga ri ni ku hambanahambana ka tinxaka, laha ku nga ni miganga yo tala ya vanhu va nhlonge ya ntima, yo Basa, Makula, na Makhaladi eAfrika hinkwayo. Hambi leswi kwalomu ka 79.6 wa tiphesete ta nthsungu xa vanhu eAfrika-Dzonga kunga vanhu va ntima, exikarhi ka lembe ra 2015, nstengo wa xitshungu xa Afrika-Dzonga a wuri kwalomu ka 54.9 wa timilliyoni.

Swikombo swa le handle

• Nyangwa-nkulu wa Afrika
• Tluka ra Hulumende wa Afrika-Dzonga Hi Xitsonga Archived 2008-12-03 at the Wayback Machine.