Nelson Mandela

Nelson Rolihlahla Mandela, ku velekiwa Rolihlahla Mandela 18 Nhlangula Ntlhanu na nhungu wa madzana nkombo na nhungu kufikela ti Tlhanu ta Nwendza-mhala 2013 a ri mulweli -xihlawuhlawu wa Afrika-Dzonga na mufumi wa mfumo loyi a nga va president wo sungula wa Afrika-Dzonga ku sukela hi Ntlanu na nhungu wa madzana kaye na mune ku ya fika hi Gidi n madzana kaye na makhume kaye kaya. A a ri nhloko ya mfumo yo sungula ya Vantima etikweni na ku hlawuriwa ro sungula eka nhlawulo wa xidemokirasi lowu a wu yimela hi ku hetiseka . Vulawuri bya yena byi kongomisiwile eka ku herisa ndzhaka ya xihlawuhlawu hi ku kurisa ku vuyelelana ka tinxaka, ntwanano wa ku rhula wa rixaka naswona eku heteleleni xidemokirasi xa tinxaka to hambana. Hi tlhelo ra miehleketo ari African nationalist and socialist, u tirhile tani hi president wa vandla ra African National Congress (ANC) kusukela hi Gidina madzana kaye na makhume kaye na tin'we kuya eka 1997.

Mandela u velekiwile endyangwini wa vuhosi bya Thembu e Mvezo, Afrika Dzonga. U dyondzele nawu eYunivhesiti ya Fort Hare na le Yunivhesiti ya Witwatersrand a nga si tirha tanihi gqweta eJoni . Kwalaho u nghenelerile eka tipolotiki to lwisana na vukoloni na vutiko bya Afrika, a joyina vandla ra ANC hi Gidi na madzana kaye na kaye makhume mune na nharhu na ku simeka swin’we na nhlangano wa yona wa Youth League hi Gidi na madzana kaye na makume mune na mune. Endzhaku ka loko mfumo wa National Party wa valungu ntsena wu simeke xihlawuhlawu, endlelo ro hambanyisa rixaka leri a ri nyika valungu lunghelo, Mandela na ANC va tinyiketerile ku yi hlula. U hlawuriwile tani hi president wa rhavi ra ANC ra Transvaal, a tlakuka kuya eka ndhuma hikokwalaho ka ku nghenelela ka yena eka 1952 Defiance Campaign na 1955 Congress of the People . U khomiwile hi ku phindha-phindha hikwalaho ka mintirho yo pfukela mfumo naswona u hehliwile kambe a nga humelelanga eka Nandzu wa Vuxengi wa 1956 . Hiku kuceteriwa hi Marxism, u joyine exihundleni eka vandla ra South African Communist Party (SACP) leri ari yirisiwa. Hambi leswi ekusunguleni a tinyiketerile eka ku kombisa ku vilela loku nga riki na madzolonga, hi ku tirhisana na SACP u simeke ntlawa wa vapfukeri wa uMkhonto we Sizwe hi 1961 lowu nga rhangela pfhumba ro onha ku lwisana na mfumo wa xihlawuhlawu. U khomiwile kutani a pfaleriwa ekhotsweni hi 1962, naswona, endzhaku ka Rivonia Trial, u gweviwe ku tshama ekhotsweni vutomi hinkwabyo hikwalaho ko endla xikungu xo herisa mfumo.

Mandela u hete malembe ya Makume mbirhi na nkombo ekhotsweni, a avana exikarhi ka Robben Island, Pollsmoor Prison, na Victor Verster Prison. Exikarhi ka ntshikelelo lowu kulaka wa laha kaya na matiko ya misava xikan’we naku chava nyimpi ya xin’wana-manana ya tinxaka President FW de Klerk u n’wi ntshunxile hi Ndzana wa gidi -nkaye ni makume-makaye. Mandela na de Klerk va rhangele matshalatshala yo burisana ku herisa xihlawuhlawu leswinga endla leswaku kuva na nhlawulo wa mani na mani wa tinxaka to hambana hi Gidi-nkaye ni makume-makaye mune laha Mandela anga rhangela vandla ra ANC kuya hlula kutani ava president. Loko a rhangela mfumo wo anama wa ntwanano lowu nga humesela vumbiwa byintshwa, Mandela u kandziyisile ku vuyelelana exikarhi ka mintlawa ya tinxaka ta tiko na ku tumbuluxa Khomixini ya Ntiyiso na ku Vuyelelana ku lavisisa ku tlula ka timfanelo ta ximunhu eka nkarhi lowu hundzeke. Hi tlhelo ra ikhonomi, ndzawulo ya yena yi hlayise rimba ra ntshunxeko ra loyi a yi rhangeleke hambi leswi a ri na ripfumelo ra yena ra vusoxalisi, yi tlhele yi nghenisa magoza yo hlohlotela ku cinca ka misava, ku lwisana na vusweti na ku ndlandlamuxa vukorhokeri bya nhlayiso wa rihanyo. Ematikweni ya misava, Mandela u tirhile tani hi muhlanganisi eka nandzu wa ku buluka ka tibomo wa Pan Am Flight 103 naswona u tirhile tani hi matsalani-jenerala wa Non-Aligned Movement kusukela hi 1998 kuya eka 1999. U arile nkarhi wa vumbirhi wa vupresidente naswona u tlhandlamiwe hi xandla xa yena, Thabo Mbeki . Mandela u vile mufumi lonkulu naswona u kongomise eka ku lwisana na vusweti na HIV/AIDS hi ku tirhisa nhlangano wo pfuneta wa swa timali wa Nelson Mandela Foundation .

Mandela ari munhu loyi a kanetiwaka ngopfu eka nkarhi wotala wa vutomi bya yena. Hambileswi vaxopaxopi va le tlhelo ra xinene va n’wi solaka tanihi mutherorisi wa vukhomunisi naswona lava nga etlhelo ra ximatsi swinene va n’wi teke a hisekela ngopfu ku burisana ni ku vuyelelana ni vaseketeri va xihlawuhlawu, u kume ku bumabumeriwa emisaveni hinkwayo hikwalaho ka ku lwela ka yena. Emisaveni hinkwayo u tekiwa tanihi xifaniso xa vurhangeri bya mahanyelo, ku rhula, xidemokirasi na vululami bya ntshamisano, u kumile ku tlula 250 wa swidlodlo, ku katsa na Sagwadi ra Nobel ra ku Rhula . U khomiwa hi xichavo lexikulu endzeni ka Afrika Dzonga, laha a talaka ku vitaniwa hi vito ra rixaka ra yena ra Thembu, Madiba, na swona u hlamuseriwa tani hi Tatana wa Rixaka. Mandela u tekiwa ngopfu tani hi un’wana wa vanhu lavakulu vo tsakeriwa swinene eka lembe xidzana ra va Makume ma mbirhi.