Rihanyo
Rihanyo i xikombiso xa leswaku swi yenge swa miri wa xivumbiwa switirha hi ndlela leyi faneleke. Eka vanhu, i vuswikoti byo tikongomisa loko valangutane na swi yimo leswitikaka swa miehleketo kumbe swa mbangu. Nhlangano ya Misava wa tarihanyo(WHO) yi hlamusela rihanyo eka Vumbiwa ra yona ra 1948, hi ndlela leyi landzelaka "Xiyimo xa miri, miehleketo na vuxaka lebyi nene, kungari kupfumaleka ka vuvabyi ntsena."[1][2] Kuna tihlamuselo tin'wana leti yelanisaka rihanyo na ntsako wa munhu. [3]
Swihlawulekisi
[Lulamisa | edit source]Hi ku angarhela, ndlela leyi munhu a hanyaka hayona yi na xandla eka rihanyo rakwe na muxaka wa vutomi. Kupfumeriwa leswaku Rihanyo ri antswisiwa hi kuyamahlweni ka ntivo rihanyo na migingiriko yo hanya vutomi lebyi nene e vanhwini. Hi kuya hi Nhlangano wa misava wa swa tarihanyo, swihlawulekisi swa rihanyo lerinene swi hlanganisa mbangu na rifuwo, naswona swi hlanganisa na matikhomele ya munhu.[4]
Maintaining
[Lulamisa | edit source]Ku fikelela na ku hlayisa rihanyo i endlelo leri yaka emahlweni, leri vumbiweke hi vumbirhi bya ku cinca ka vutivi bya rihanyo na maendlelo xikan'we na tindlela ta munhu hi yexe na ku nghenelela loku hlelekeke ku tshama a hanye kahle.
Ndlela ya nkoka yo hlayisa rihanyo ra munhu i ku dya Swakudya leswi nga ni rihanyo lerinene. Swakudya leswi nga ni rihanyo swi katsa swakudya swo hambana-hambana leswi nga ni swimilana ni swiharhi leswi nyikaka miri swakudya. Swakudya swo tano swi nyika miri matimba no wu endla wu tirha. Swakudya swi pfuna ku aka ni ku tiyisa marhambu, misiha na misiha naswona swi lawula maendlelo ya miri (xikombiso, nsusumeto wa ngati). Mati yana nkoka eka ku kula, na ku tswala na rihanyo lerinene. Macronutrients yi dyiwa hi xitalo naswona yi katsa tiphrotheyini, ti-carbohydrates, na mafurha na ti-fatty acids. Micronutrients - tivhithamini na timinerali - ti dyiwa hi hlayo leyitsongo, kambe i ta nkoka eka maendlelo ya miri. Phiramidi ya swakudya i xiletelo xa swakudya leswi ngana rihanyu lerinene leri avanyisiweke hi swiyenge. Xiyenge xin'wana na xin'wana xikombisa swakudya leswi ringanyetiweke eka ntlawa wun'wana na wun'wana wa swakudya (swikombiso, phrotheyini, mafurha, tikhabohaydreti na chukela). Ku hlawula swakudya leswi nga ni rihanyo lerinene swi nga hunguta khombo ra vuvabyi bya mbilu ni khombo ra ku va ni tinxaka tin'wana ta khensa, naswona swi nga pfuna munhu leswaku a hlayisa ntiko wa yena wu va eka mpimo wa kahle.
Swakudya swa le Mediteraniya hi ntolovelo swi tala ku hlanganisiwa na vuyelo byo antswisa rihanyo. Leswi minkarhi yin'wana swi vangiwa hi ku katsiwa swihlanganisiwa swa bioactive swo fana na phenolic compounds, isoprenoids na alkaloids.[5]