Xitsonga

Kusuka e Wikipedia
Tlulela eka: Xikomba-ndlela, Lava
Tsonga
Rivulavuriwa e: Flag of Mozambique Mozambique
Flag of Afrika-Dzonga Afrika-Dzonga
Flag of Swaziland Swaziland
Flag of Zimbabwe Zimbabwe 
Region: Limpopo, Mpumalanga
Ntsengo wa Lavavulavulaka: 3,275,105
Muti wa ririmi: Niger-Congo
 Atlantic-Congo
  Volta-Congo
   Benue-Congo
    Bantoid
     Southern
      Narrow Bantu
       Tsonga 
Official status
Ririmi-ximfumo e: Flag of Afrika-Dzonga Afrika-Dzonga
Rilanguteriwa hi: no official regulation
Tikhodi ta ririmi
ISO 639-1: ts
ISO 639-2: tso
ISO 639-3: tso

Xitsonga (Tsonga, Thonga, Tonga, Gwamba, Shangaan, Shangana) - i ririmi leri vulavuriwaka edzongeni wa tiko ra Mozambique, e n´walungwini na vuxeni bya tiko ra Afrika-Dzonga, e Swazini xikan´we na le ka xiphemu xin´wani xa tiko ra Zimbabwe.

Kufanisa ka tindzimi[Lulamisa | edit source]

Xitsonga i ririmi leri fanisiwaka ehansi ka rhavi ra tindzimi ta Bantu leti vulavuriwaka kusukela e Niger-Congo. Matsonga ma vitiwa machangana minkarhi yo tala. Matsonga yo tala ma ake e Xifundzheni xa Limpopo e Afrika Dzonga.

Kuhangalaka ka vanhu hi mbangu[Lulamisa | edit source]

Xitsonga xi vulavuriwa hi kwalomu ka 1,646,000 wa vanhu e swifundzeni swa Limpopo; Joni na Mpumalanga e Afrika Dzonga, kuhlanganisa na kwalomu ka 1.5 wa timiliyoni ta vanhu e Mozambhiki, na 19,000 wa vanhu e Swaziland. Ku ni 100,000 wa vanhu lava va vulavulaka xitsonga (kumbe rinwe ra marhavi ya kona) e Zimbabwe.

Xiyimo-mfumo[Lulamisa | edit source]

Xitsonga i rin'wana tindzimi-mfumo ta Afrika dzonga .

Marhavi ya ririmi/Tinxaka ta Ririmi leri[Lulamisa | edit source]

Marhavi ya ririmi ra Xitsonga ma vulavuriwa kuya fikela en'walungwini wa nambu wa Risavi eZimbabwe, ku hlanganisa na kuya fika eDzongeni ra KwaZulu/Natal. Hambi leswi marhavi lawa ma twisisanaka, kuni ku hambana loku twalaka hi kuya hi vumbangu na nhlohlotelo wa vu kolonyi. Xitsonga xi ni maxaka ya le kusuhi ngopfu lawa kunga: Xirhonga, lexi vulavuriwaka eMaputo, Mozambiki; na Xitswa, lexi vulavuriwaka e Nyembane, na Xihlengwe lexi kumekaka ku ya eZimbabwe.

Marhavi lawa ma hambana hi mavulavulele. Hixikombiso, eka Xitsonga xa le Afrika Dzonga u nga ku: Xikwembu; E Zimbabwe va ku: Chikwembu.

Marhavi lawa hinkwawo ma kume nhlohlotelo lowu nga ringaniki wa ririmi ra xiZulu naswona, e Zimbabwe, hi ririmi ra xiNdevele. Leswi swi hoxe marito lawa a ya nga ri kona eka Xitsonga xa khale.

Swikombiso swa marito lama lombiweke: ngqondo, gqoka, rincingo, qamba, Mugqivela... na swin'wana.

Nhlamuselo ya le handle[Lulamisa | edit source]

Swikombo[Lulamisa | edit source]

MOFOLOJI


MOFOLOJI I DYONDO YA XIVUMBEKO XA MARITO. LESWI SWI VULA KU DYONDZA HI SWIHLUVI SWA MBULAVULO SWO HAMBANA-HAMBANA, HIKUVA MARITO YA WELA EKA SWIHLUVI SWA MBULAVULO SWO HAMBANA SWA SWIHLIVI SWA MBULAVULO. RITO RA MOFOLOJI I RITO RA XIGIRIKI LERI RI VUMBIWEKE HI MARITO YA MBIRHI KUNGA, "MOFO" NA "OLOGY". RITO "MOFO" RI VULA KU , XIVUMBEKO XA,LOKO RITO RA "OLOGY', RONA RIVULA KU DYONDZO YA.

MOFIMI MOFIMI I RITO LERI RI NGAHA AVEKIKI KUYA EMAHLWENI LOKO RA HA TAVA NA NTIRHO EKA RI RIRIMI.

MOFIMI HILAHA KU KOMBISIWAKA HAKONA LESWI MARITO YANGA TLHATHLIWA HA KONA, XIK, MUFANA= MU-+FAN-+-A

MOFIMI YI NI TINXAKA TIMBIRHI: KUNGA, 1.MOFIMI YO VUMBANA(BOUND MORPHEME) 2. MOFIMI YO NTHSUXEKA (FREE MORPHEME)

1. MOFIMI YO VUMBANA - mofimi yo vumbana I mofimi leyi yi nga swikotiki ku yima yi ri yoxe handle ka ku lungeleriwa timofimi tin'wana leswaku yio ta kota ku vula rito ro twala. 2.MOFIMI YO NTSHUXEKA- mofimi yo ntshuxeka I mofimi leyi yi kotaka ku yima yiri yoxe yi vula mhaka yo twala handle ka ku lungeleriwa na timofimi tin'wana.

Hi MATIMBA ELLIOT MIYAMBO UNIVEN STUDENT