Xikhovha xa chukele
Mova i muxaka wa byanyi byo leha, lebyi kumekaka byi ri kona (eka muxaka wa Saccharum, rixaka ra Ti-Andropogoneae) lebyi tirhisiwaka ku endla chukela. Swimilani leswi swi lehe 2-6 m (6-20 ft) naswona swi ni swichocho swo tiya, leswi fuweke hi sucrose,[1] leswi hlengeletiwaka eka swichocho swa swichocho. Swiluva swa chukela swi huma eka byanyi, Ti-Poaceae, ndyangu wa swimilana swa nkoka eka ikhonomi leswi katsaka mavele, koroni, rhayisi na sorghum, na swo byariwa swo tala swa swakudya. Ya tumbuluxiwe eNew Guinea.
Mova a ku ri ximilani xa khale xa vanhu va le Austronesia ni va le Papua. Vumbhoni bya kahle lebyi nga kona namuntlha byi komba leswaku ndhawu ya New Guinea i ndhawu leyi Saccharum officinarum yi tumbulukeke kona . Yi twarisiwe ePolynesia, eXihlaleni xa Melanesia, na Madagascar eminkarhini ya khale hi vatluti va le Austronesian. Naswona wu tlhele wu twarisiwa hi vatluti va matiko ma le Austronesian eIndiya kutani wu twarisiwa eSouthern China hi 500 BC, hi ku xaviselana. Vaperesiya na Magriki va hlangane na "switsotswana leswi humesaka vulombe lebyi nga riki na tinyoxi" eIndiya exikarhi ka lembe xidzana ra vutsevu na ra vumune BC. Va sungule ku byala mova kutani va hangalasa vurimi bya mova. Hi lembe-xidzana ra vunhungu, chukela a ri tekiwa tanihi swinyunyeteri swa manyunyu ni swa nxavo leswi humaka eIndiya, naswona va ma nwa mabindzu va hangalase ku tirhisiwa ka rona eMediteraniya na le N'walungwini wa Afrika. Hi lembe-xidzana ra vu-18, ku byariwa ka mova ku sungurile eCaribbean, eAmerika Dzonga, eLwandle ra Indiya na le swihlaleni swa Pacific. Xilaveko xa vatirhi va vo byala swimilana swa chukela xi ve xivangelo lexikulu xa ku rhurha lokukulu, vanhu van'wana va amukele vuhlonga hi ku tirhandzela kasi van'wana a va xaviwa hi nkani tanihi mahlonga.
Mova lowu byariwaka eka tindzhawu leti hisaka swinene ni leti nga ehansi ka tona, i swimilana leswikulu emisaveni hinkwayo hi ntsengo wa kwalomu ka, leswi 1.9 wa tibiliyoni ta tithani hi 2020, laha eBrazil ri endlaka 40% wa ntsengo wa misava hinkwayo. Mova wu endla 79% wa chukela leri humesiwaka emisaveni hinkwayo (swo tala swa swona swi endliwa hi ti-beet ta chukela). Kwalomu ka 70% wa chukela leri humesiwaka ri huma eka Saccharum officinarum na tinxaka ta yona leti hlanganisiweke. Tinxaka hinkwato ta mova ti ngaha tswala swin'we, naswona swimilani leswikulu leswi lavaku ku tirhisiwa eka bindzu i swimilani leswi rharhanganeke.[2]
Chukela ro basa ri endliwa no huma eka mova eka tifektri to hlawuleka to hambana-hambana ta swigago Tinhlanga ta mova ti tirhisiwa ku endla tipensele, mimete, swifunengeto na byanyi. nhloko ya xiluva lexintsongo, lexi nga ndlandlamuxiwangiki xa Saccharum edule (duruka) yi dyiwa yi nga swekiwanga, yi hisiwa, kumbe yi oxiwa, naswona yi swekiwa hi tindlela to hambana-hambana e Dzonga-vuxa bya Asia, ku fana ni le swihlaleni swin'wana swa Indonesia xikan'we ni le matikweni ya Oceanic yo fana na Fiji.