Tinhlampfi

Xifaniso xa Tihlampfi

Tinhlampfi i swiharhi leswi tshamaka ematini. Swiharhi leswi swina xirho xo hefemula (gills), timhondzo to pfuneta ku hlambela [fins], naswona miri wa swona wu ololoxeke leswaku swi kota ku famba hi ku hatlisa ematini. Tihlampfi ti tshama emilambyeni ya mati yo basa, emaqhivini, nil ematlhelo ya lwandle yo enta swinene.

Tanihi swiharhi hinkwaswo leswi nga ni marhambu, tinhlampfi ti ni rihlangi ra marhambu ya le ndzeni. Ti tlhela tiva ni byongo lebyi sirheleriweke hi khapu, mfumo wa miri lowu nga ni ntlawa wa mihlovo ya ntlhanu, naswona miri wa tona wu ololoxeke hi tlhelo hinkwaro.

Ku na tinhlampfi ta muxaka wunharhu:

• Tinhlampfi ta marhambu (Osteichthyes)
• Tinhlampfi letinga na milomo (Agnatha)
• Tinhlampfi ta marhambu ya swikandza (Chondrichthyes)

Tinhlampfi ta mapapa lama nga ni marhambu ya le ndzeni i ta kilasi ya Actinopterygii, kasi tinhlampfi ta mapapa lama nga ni marhambu ya le handle i ta kilasi ya Sarcopterygii. Hinkwavo i tinhlampfi ta marhambu.

Hambiswiritano, tinhlampfi hinkwato ti na swilo leswi ti hambanaka ha swona eka swiharhi swin’wana:

• Ti ni miri lowu nga ni malweti ya le handle (ti nga ni miri wo titimela)
• Ti tshama ematini
• Ti hefemula hi swinhompfu (gills)
• Ti ni xibumbelo xo hefemula lexi vitaniwaka swim bladder
• Ti tirhisa mapapa ku famba.

Tinhlampfi to tala ti velekiwa hi ku tshikela matandza ehandle ka miri. Leswi swi vula leswaku nhlampfi ya xisati yi tshikela matandza, kutani matandza lawa ya kulela ehandle. Vavanuna va tirhisa swirhumbu ku khoma matandza lawa ehandle. Hakanyingi, nhlampfi ya xisati yi tshikela matandza yo tala swinene — timiliyoni — kambe ntsena matsongo ngopfu ma fika ma kula ma va tinhlampfi letikulu.

Tinhlampfi tin’wana ti dya nyama, ti tshemba ku dya swiharhi leswitsongo. Tin’wana ti dya byanyi bya le mati. Kasi tinhlampfi to tala ti dya hinkwaswo — nyama ni byanyi.