Jump to content

Ntlangu wa bolo

Kusuka e Wikipedia
NTLANGU WA BOLO

Ntlango wa bolo, i ntlango lowu u nga le ku tsakeriweni swinene hi tiko ra Afrika-Dzonga[1]. Ntlango lowu wu le ku tsakeriweni hi lava kulu na lava ntsongo. leswi swi hlohleteriwa ngopfu hi leswi va rhangeri va ntlango wa bolo ya tiko va nghenelelaka eka ntlango lowu. Vanhu vo tala va tshama va yi langutile kumbe ku yi tlanga, ngopfungopfu hi mahelavhik. Bolo yi tlangeriwa hi vatlangeri va 11 eka ntirho wun’wana na wun’wana. Ntirho wa vona i ku ringeta ku hoxa bolo erhinganweni ra valala. Xikongomelo xa ntlango i ku hlula hi ku hoxa tobolo yo tala erhinganweni.

Swiyimo eka ntlangu wa bolo

[Lulamisa | edit source]

Mutshami-nkulu wa ntlangu i n’watimpepe, loyi a tiyisisaka leswaku milawu yi landzeleriwa. Ku na na mudzaberi*, loyi a hlayelaka na ku kongomisa vatlangeri leswaku va kota ku hlula. Eka matiko yo tala ku katsa ni Afrika-Dzonga, bolo yi pfuna ku hlanganisa vanhu, ku tisa kurhula, na ku nyika vana nkarhi wo dyondza ntirho wa ntlango. Bolo a hi ku tlanga ntsena, kambe i vutomi eka vo tala. Ku ni tidyondzo to hlayanyana leti vana va ti dyondzaka hi ku tlanga bolo—ku tirhisana, ku tshembeka, na ku tirha hi mbilu hinkwayo.

Nkoka wa bolo

[Lulamisa | edit source]

Ku tlanga bolo swi endla leswaku miri wu tshama wu titwe kahle. Loko munhu a ri karhi a baleka ehenhla ka ndhawu ya ntlangu, a susumeta miri hinkwawo. Leswi swi pfuna ku hunguta ku nona, ku tlakuka ka xitlhava (cholesterol), naswona swi pfuna mbilu leswaku yi tirha kahle. Hi nkarhi wa ntlangu, miri hinkwawo wa tirha – matsolo, milenge, xifuva, ni mianakanyo – leswi endlaka leswaku miri wu tshama wu tiyile.Bolo i ntlangu lowu hlanganisaka vanhu vo huma ematikweni yo hambana-hambana, swiyenge swa rixaka, ni tindzimi to hambana. Loko ku ri na ntlangu, vanhu va hlangana, va xiximana, va huwelela swin’we, hambileswi va nga riki na vuxaka bya rixaka kumbe bya ndyangu. Leswi swi kombisa leswaku bolo yi pfuna ku aka ku rhula exikarhi ka vanhu.

Loko u ri eka ntlangu wa bolo, a wu tlangi u ri wexe. U tlanga na van’wana. Leswi swi dyondzisa munhu leswaku vutomi a hi bya munhu un’we ntsena, kambe bya ntlawa. Ku va ni vutihlamuleri, ku yingisela, ku pfuna, na ku xixima van’wana hi swilo leswi dyondzisiwaka hi ntlangu wa bolo.Ku ni mintirho yo tala leyi humaka eka bolo. Ku ni vatlangeri, vatshamaxitulu, valavisisi, vahlayi va mahungu, vatirhi va le stadiyamu, vaxavi va thyaka ra bolo, na van’wana. Leswi hinkwaswo swi kombisa leswaku bolo i ntlangu lowu endlaka leswaku vanhu vo tala va kota ku hanya hi wona. Ku tlhela ku va ni swiendlo swa ndzavisiso na dyondzo exikarhi ka vana lava lavaka ku va vatlangeri kumbe vatoloveleri va bolo.

Leswi endlaka vanhu va tlanga bolo

[Lulamisa | edit source]

Bolo a hi ntlangu ntsena i vutomi. Yi dyondzisa vana ni lavakulu ku hanya hi rirhandzu, ku tshembana, ku tshembeka, na ku tirha swin’we. Leswi hinkwaswo i tindhawu leti nga xiximaka vutomi bya munhu naswona leswi endlaka leswaku bolo yi tlhela yi va xiphemu xa nkoka swinene evuton’wini bya vanhu vo tala emisaveni hinkwayo. a hi ntlangu ntsena wa ku tsakisa – kambe i ntlangu lowu endlaka leswaku miri wu tshama wu titwe kahle, ku tlula exikarhi ka mbilu, swirho swa miri, ni mianakanyo. Leswi hi swona swihoxo swa nkoka swa rihanyo leswi humaka eka ntlangu wa bolo

Ntshovelo lowunene wa ntlangu wa bolo

[Lulamisa | edit source]

Loko u ri karhi u tlanga bolo, mbilu ya tirha swinene. Leswi swi pfuna leswaku ngati yi famba kahle emarhumbini hinkwawo ya miri, naswona swi pfuna ku hunguta khombo ra mavabyi ya mbilu. Ku baleka, ku tlanta, ku pfula milenge, na ku tlhontlha bolo swi endla leswaku swirho swa miri swi tshama swi ri exiyin’wini lexi nga riki na vuvabyi. Leswi swi pfuna ku tiyisa matsolo ni milenge. Ku tlanga bolo swi tirhisa matimba yo tala. Leswi swi endla leswaku munhu a hisa mafurha ya le miri, ku hunguta ku nona, naswona swi pfuna ku lawula ntiko. Ku tlanga bolo a swi ri swona ku phameriwa ntsena, kambe swi tlanga xiphemu xa nkoka eku hlayiseni ka rihanyo[2][3] ra wena. Hi ku tirhisa miri, mianakanyo, ni ku hanya hi xitalo, bolo yi endla leswaku vutomi bya wena byi antswa.

Nkatsakanyo

[Lulamisa | edit source]

i ntlango lowu rhandziwaka ngopfu, lowu lowunene ku tlanga na ku khomiwa hi vanhu hinkwavo, ku suka eka vana ku ya eka lavakulu. Bolo i ntlangu lowu hlanganisaka vanhu, ku va pfuna ku tirhisana ni ku tshama swi tiyile. Swakudya swa bolo, ku katsa ni ku baleka, swi pfuna miri ku tshama wu ri exiyin’wini, ku tlosa khombo ra mavabyi ya mbilu ni ku ya emahlweni na mimiri. Ku tlanga bolo swi pfuna ku endla ntirho hi xitalo, ku titimela hi ku tshembeleka, na ku pfuna vutomi bya mianakanyo. Eka ntlangu wa bolo, munhu u rhandza ku tshama a tirhisana na van’wana, ku tirha hi vuswikoti, na ku langutana ni mikhuva ya ndzhavisiso, tanihi ku tiva milawu ya ntlangu.

Matsalwa lama nga tirhisiwa

[Lulamisa | edit source]

https://www.britannica.com/place/South-Africa

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-cholesterol/symptoms-causes/syc-20350800

  1. https://www.britannica.com/place/South-Africa
  2. National Department of Health – National Department of Health Website
  3. National Department of Health – National Department of Health Website