Mbyana
Mbyana ( Canis familiaris kumbe Canis lupus familiaris ) i ntukulu wa timhisi lowu fuyiwaka . Nakambe yi vuriwa mbyana ya le kaya, yi fuyiwile hi nkarhi waku hlawula ka Pleistocene loyi anga hundza emisaveni hi vahloti-vahlengeleti . Timbyana na mpfundla wa manguva lawa wa grey wolf va avelana kokwa wa vona. [1] Timbyana akuri muxaka wosungula ku fuyiwa kutlula khume mune wa magidi wa malembe lawa yanga hundza, loko kungase hluvukisiwa vurimi, hambi leswi tidyondzo ta ti gene ti ringanyetaka leswaku endlelo ro fuyeriwa ringa sungula kutlula makume mbirhi ntlhanu wa magidi wa malembe lawa yanga hundza. Hikwalaho ka ku tihlanganisa ka tona nkarhi wo leha ni vanhu, timbyana ti kume vuswikoti byo hanya kahle eka swakudya leswi fuweke hi starch leswi nga ta va swi nga ringanelanga eka ti- canid tin’wana .
Timbyana ti fuyeriwe mahanyelo lama lavekaka, vuswikoti byo twa ni timfanelo ta miri. Tinxaka ta timbyana ta hambana swinene hi xivumbeko, vukulu na muhlovo. Ti ni nhlayo leyi fanaka ya marhambu (handle ka ncila), tinhlaya ta matimba leti nga ni meno ya kwalomu ka makume mune, ni switwi leswi kuleke kahle swa ku nun’hwetela, ku twa ni ku vona. Loko ti pimanisiwa ni vanhu, timbyana ti ni vuswikoti lebyi tlakukeke bya ku nun’hwetela ni ku twa, kambe ti ni vuswikoti bya le hansi bya ku vona . Timbyana ti endla mintirho yo tala eka vanhu, yo tanihi ku hlota, ku risa, ku koka mindzhwalo, ku sirhelela, ku va vanghana, vutshunguri, ku pfuna vanhu lava lamaleke ni ku pfuna maphorisa ni masocha .
- ↑ Perri, Angela R.; Feuerborn, Tatiana R.; Frantz, Laurent A. F.; Larson, Greger; Malhi, Ripan S.; Meltzer, David J.; Witt, Kelsey E. (9 February 2021). "Dog domestication and the dual dispersal of people and dogs into the Americas". Proceedings of the National Academy of Sciences 118 (6). Bibcode:2021PNAS..11810083P. PMC 8017920 Check
|pmc=value (help). PMID 33495362 Check|pmid=value (help). doi:10.1073/pnas.2010083118. Unknown parameter|doi-access=ignored (help); Unknown parameter|article-number=ignored (help)