Kutshembha
Page Module:Sidebar/styles.css has no content.<b>ku tshembiwa</b> i ku titwa u ri ni ripfumelo kumbe ku tshemba leswaku munhu kumbe nchumu wa tshembeka. Ku titshemba i Ku titshemba. Ku titshemba swi katsa ku pfumela leswinene leswaku munhu a nga fikelela leswi a swi lavaka ku swi endla enkarhini lowu taka.[1] Ku titshemba a swi fani na ku tshemba munhu. Ku titshemba swi fambelana na ku tiyimelela - ku pfumela eka vuswikoti bya munhu byo fikelela ntirho wo karhi .[2][3] Ku tshemba ku nga va vuprofeta lebyi ti hetisisaka, tanihi leswi lava nga riki na byona va nga tsandzekaka hikuva va pfumala byona, naswona lava nga na byona va nga va humelela hikuva va na byona ematshan'weni ya vuswikoti kumbe vutshila bya ntumbuluko. Ku titshemba swi fambelana no tirhandza.
Matimu
[Lulamisa | edit source]Mianakanyo mayelana ni swivangelo na mimbuyelo ya ku titshemba yi humelerile eka minkandziyiso ya ririmi ra Xinghezi leyi hlamuselaka swihlawulekisi swa langutelo ro sandza Xikwembu, xivumbeko xa mfumo wa Britain, na ndhavuko wa vanhu va le Amerika va nkarhi wa vukoloni.
Swivangelo leswi fambisanaka ni ku titshemba
[Lulamisa | edit source]Munhu a nga va ni ku titshemba eka vuswikoti bya yena byo hetisa ntirho wo karhi (ku tiyimela) - xikombiso, ku sweka swakudya leswinene kumbe ku tsala xibukwana lexinene - hambi leswi a nga ha vaka a nga titshembi hi ku angarhela, kumbe a nga titetekele hambi leswi a a nga ri na vuswikoti byo fikelela ntirho wo karhi. Tinxaka leti timbirhi ta ku titshemba, hambi swi ri tano, ti fambelana, naswona hikwalaho ka xivangelo lexi, ti nga hlanganisiwa hi ku olova.[4]
Vativi va miehleketo va kume leswaku ku titshemba ku fambisana ni ku cinca-cinca ka miehleketo ku katsa ku hlayisa mali,[5] ku kucetela van'wana,[6] na ku va xichudeni lexi nga ni vutihlamuleri.[7] Ku titshemba swi khumba ku tsakela, ku hisekela ni ku tilawula.[8] Ku titshemba i swa nkoka eku fikeleleni ka swikongomelo na ku antswisa matirhelo. Valavisisi va swa mabindzu va kume leswaku ku titshemba ka munhu hi ku angarhela ku fambelana ni mpimo wa ku vilela ka yena.[9] Ku titshemba swi engetela vuhlayiseki bya munhu hi ku angarhela na nsusumeto wa munhu[10] leswi hakanyingi swi engetelaka matirhelo.[11] Swi tlhela swi engetela vuswikoti bya munhu byo langutana ni ntshikilelo ni rihanyo ra miehleketo. Loko munhu a titshemba swinene, a nga tali ku fambisana ni swiboho swa van'wana.[12] Ku titshemba loku tlakukeke ku fambelana na vanhu lava vekaka swikongomelo swa le henhla. Loko vanhu va langutana ni ku biwa va nga eneriseki hikuva a va swi koti ku fikelela pakani yo karhi, vanhu lava nga ni ku titshemba ka le henhla va nga ha phikelela swinene eku fikeleleni ka swikongomelo swa vona, kasi lava nga riki na ku titshembela ka le hansi va tala ku tshika hi ku hatlisa.[13][14] Albert Bandura u vule leswaku ku titshemba ka munhu ku kombisa vuswikoti. Loko vanhu va nga tshembi leswaku va kota ku tiyiselela, va tokota ku kavanyeteka loku hungutaka ku titshemba ka vona hi matirhelo ya vona.[15] Vaxavisi lava titshembaka ngopfu va tala ku ti vekela tipakani ta le henhla, leswi swi va endlaka va tshama va thoriwile,[16] va kuma mali ya le henhla, naswona va endla leswaku vaxavi va eneriseka. Eka swiyenge swin'wana swa vutshunguri, vavabyi a va titshembi hi nkarhi wa ku hlakarhela. Leswi swi tala ku vuriwa DSF kumbe defectum sui fiducia ku suka eka Xilatini hikwalaho ka ku pfumaleka ka ku titshemba. Leswi swi nga va tano endzhaku ka ku oma swirho, loko muvabyi a papalata ku tirhisa xirho xa le hansi lexi tsaneke hikwalaho ko chava leswaku a xi tiyanga hi ndlela leyi ringaneke.[17]
Eka ku titshemba ku tlula mpimo, Martin Hilbert u vula leswaku ku titshembisa ku nga hlamuseriwa hi ku cinca ka pongo ka vumbhoni lebyi nga riki bya xiviri byi va ku pimanyeta ka munhu hi yexe, laha pongo ri hlamuseriwaka tanihi ku hlanganisiwa ka mianakanyo hi nkarhi wa ku xiyisisa ni ku tsundzuka.[18] Dominic D. P. Johnson na James H. Fowler va tsala leswaku "ku titshemba ku tlula mpimo swi endla leswaku munhu a va ni rihanyo lerinene naswona vanhu va tala ku titshemba ngopfu, ntsendze loko mimpfuno ya switirhisiwa leswi phikizaniwaka yi ri yikulu swinene loko yi pimanisiwa ni nxavo wa mphikizano".[19] Eka minkambisiso ya ku tixixima, valavisisi va kume leswaku vanhu va nga ha vika hi ndlela leyi hundzeletiweke hi ku tixiva.[20] Ku tikambisisa loku nga pakanisiki ku tala ku voniwa eka vanhu lava hanyeke kahle. Hi ndlela leyi hundzeletiweke, ku hambana lokukulu exikarhi ka ku tivonela ka munhu ni mahanyelo ya yena ya xiviri i mfungho wa mavabyi yo hlayanyana lama nga ni tinhlamuselo ta nkoka eku twisiseni ku lava vutshunguri ni ku landzelela.[21] Ku titshemba ku tlula mpimo swi seketela mianakanyo ku kanganyisa, yo tanihi leswi swi talaka ku humelela eka vanhu lava nga ni Vuvabyi bya ku pfilunganyeka ka mianakanyo.[22]
Loko munhu, loko a endla xiboho, a lava swihlovo swin'wana swa mahungu swi titshege hi mpimo wa ku titshemba ka yena eka ndhawu yoleyo. Loko ku rharhangana ka xiboho ku ya ku kula, munhu u tala ku kuceteriwa hi munhu un'wana kutani a lava mahungu lama engetelekeke.[1] Vativi vo tala va miehleketo va ringanyeta leswaku vanhu lava titshembaka va tiyimiserile ku kambisisa vumbhoni lebyi seketelaka ni ku kanetana ni malangutelo ya vona. Hi nkarhi wolowo, vanhu lava nga titshembiki ngopfu naswona va tiyimelelaka ngopfu va nga ha tsakela mahungu ya langutelo ku tlula mahungu lama tlhontlhaka mavonelo ya vona. Loko vanhu lava nga titshembi ngopfu va kuma tinhlamulo leti humaka eka van'wana, a va swi lavi ku kuma mahungu mayelana ni vuswikoti bya vona byo karhi ni tinhlamuselo leti nga riki tinene, naswona a va swi rhandzi ku kuma tinhlamuselo letinene. Loko mahungu lamantshwa mayelana ni matirhelo ya munhu ma ri yo biha, leswi swi nga ha tirhisana ni xiyimo xo biha xa mintlhaveko (ku titshemba ka le hansi) leswi endlaka leswaku munhu a hela matimba, leswi na swona swi vangaka langutelo ro tixanisa leri engetelaka ku tsandzeka enkarhini lowu taka ku tlula loko va nga pfumali ku titshemba. Vanhu va nga ha titshemba swinene hi leswi va swi pfumelaka loko va languta swihlovo swa mahungu leswi pfumelelanaka ni mavonelo ya vona ya misava.[23] Vanhu va nga ha tixisa hi timfanelo ta vona letinene ni timfanelo ta van'wana leswaku va ta kombisa ku titshemba lokukulu ku tlula leswi va nga swi twaka, xisweswo va kota ku hluvuka hi tlhelo ra ntshamisano na hi tlhelo ra timali.[24]
Ku titshemba eka van'wana
[Lulamisa | edit source]Vanhu lava titshembaka ngopfu va tala ku tsakisa van'wana, tanihi leswi van'wana va va tekaka va ri ni vutivi naswona va nga ha endlaka swiboho leswi faneleke.[25] Ku nga khathariseki leswi, ku hlangana ko biha minkarhi yin'wana ku kumeka exikarhi ka xiyimo xa ku titshemba ka vona na ku pakanisa ka leswi va swi vulaka.[26] Loko vanhu va nga tiyiseki naswona va nga tivi nchumu hi mhaka yo karhi, va tala ku pfumela vumbhoni,[27] kutani va landzela switsundzuxo swa lava va tikombaka va titshemba.[28] Hambi swi ri tano, vumbhoni bya vativi va miehleketo eka swilo leswi khumbaka mianakanyo ya timbhoni leti ti swi voneke hi mahlo byi vonaka byi hunguta ku titshega ka muavanyisi eka ku titshemba.[27]
Vanhu va rhandza varhangeri lava titshembaka ngopfu ku tlula lava va nga titshembiki ngopfu. Varhangeri lava titshembaka va tala ku kucetela van'wana hi ku n'wi khorwisa ematshan'weni yo tirhisa tindlela to sindzisa. Va tala ku tlhantlha swiphiqo hi ku swi rhumela eka munhu un'wana la nga ni vutshila kumbe ku endla leswaku ku va ni maendlelo ya mfumo, lama papalataka ku katseka ka munhu hi yexe. Van'wana va ringanyeta leswaku ku titshemba a ku khumbi ndlela leyi a nga na yona vurhangeri kambe ku fambisana ntsena ni malembe ya ntokoto wa vulanguteri ni ku tivonela hi matimba.[6]
Vana ni swichudeni
[Lulamisa | edit source]Eka vana, ku titshemba ku humelela hi ndlela yo hambana ku tlula eka vanhu lavakulu. Hi xikombiso, i vana ntsena tanihi ntlawa lava nga titshembaka ku tlula vana van'wana.[29] Loko vana va titshemba, va nga ha nyikela hi nkarhi wa vuhungasi wa xihatla leswaku va kuma hakelo enkarhini lowu taka, ku antswisa vuswikoti bya vona byo tilawula.[30] Ku humelela ka vana eka vuyimbeleri swi engetela ku titshemba, ku engetela nsusumeto wa dyondzo. Loko va ha ri emalembeni ya kondlo-a-ndzi-dyi, vantshwa lava nga vulavuriki ngopfu ni vanghana va tala ku titshemba.[31] Eka vana va kondlo-a-ndzi-dyi, ku titshemba ka le hansi ku nga ha va xikombiso xa xivundza.[32]
Vavanuna ni vavasati
[Lulamisa | edit source]Vavasati lava va titshembaka ngopfu kumbe lava nga riki na matimba va tala ku kuceteriwa ku cinca mavonelo ya vona ku tlula vavasati lava titshembisaka ngopfu. Hambi swi ri tano, loko ku titshemba ka le henhla (ku tirha kahle) ku ri ehenhla, ku titshembela loku tolovelekeke a ku tirhi xiphemu lexikulu.[33] Vavanuna lava nga ni ku titshemba ka le hansi va khorwiseka hi ku olova ku tlula vavanuna lava nga ni ntshembo wa le henhla.
Vavasati va tala ku angula katsongo eka tinhlamuselo to biha naswona a va lavi ku angula hi ndlela yo biha ku tlula vavanuna. Eka minkambisiso leyi endliweke hi vativi va ikhonomi Muriel Niederle na Lise Vesterlund, valavisisi va kume leswaku ku titshemba ngopfu ka vavanuna ni ku rhandza ka vavanuna mphikizano swi hoxe xandla eka ku nghenelela ka vavanuna eka mphikizano wa mphikizano, kasi ku ala nghozi ni ku kaneta ku endle ntirho lowu nga nyawuriki.[34] Swidyondzi swin'wana swi vula leswaku vavasati a va tali ku phikelela ekholichi ya vunjhiniyara ku tlula vavanuna hikwalaho ka ku tsana ka ku titshemba ka vavasati.
Nkambisiso wun'wana wu kume leswaku vavasati lava a va hlalela swinavetiso leswi nga ni vavasati eka swiyenge swa rimbewu swa ndhavuko a va vonaka va nga titshembi ngopfu eku nyikeni ka nkulumo ku tlula lava a va languta swinavetisi leswi nga ni basadi lava a va endla swiyenge swo tala swa vavanuna.[35] Ku titshemba ko tano ku nga ha tlhela ku fambisana ni xivumbeko xa miri, tanihi leswi nkambisiso wun'wana wu kumeke leswaku vanhu lava nyuheleke ngopfu eAustralia ni le US a va titshembi ngopfu hi ndlela leyi miri wa vona wu tirhaka ha yona ku tlula vanhu lava nga ni ntiko lowu tolovelekeke, naswona ku hambana ku le henhla eka vavasati ku tlula eka vavanuna.[36] Van'wana va kume leswaku loko n'wana loyi a ha ku velekiwaka a hambanisiwa na mana wa yena loko a veleka, manana a nga titshembi ngopfu eka vuswikoti bya yena byo kurisa n'wana yoloye ku tlula loyi a nga hambanisiwangiki na n'wana wa yena. Ku tlula kwalaho, vavasati lava eku sunguleni a va nga titshembi ngopfu va nga ha va ni ku hunguteka lokukulu ka ku titshemba endzhaku ka ku hambana ni vana va vona ku tlula vavasati lava a va titshemba ngopfu.[37] Vavanuna lava nga ni rimbewu leri hambaneke lava tikombisaka va titshemba swinene loko va pimanisiwa ni vavanuna van'wana va koka vavasati lava titshameleke voxe hi ku olova.
Tinhlamuselo
[Lulamisa | edit source]- 1 2 Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- 1 2 Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- 1 2 Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ Empty citation (help)