Banana
Banana i muhandzu wo leha, lowu dyiwaka[1] —hi tlhelo ra mihandzu i banana —lowu endliwaka hi tinxaka to hlayanyana ta mihandzu leyi kulu, leyi fanaka ni mirhi, leyi nga ni swiluva swa byanyi leswi nga eka muxaka wa musa . Ematikweni man’wana, mabanana lama swekiweke ma vuriwa tiphilatheyini, leswi ma hambanisaka ni mabanana ya ndhawu leyi omeke . Mihandzu ya kona yi cinca hi vukulu, muhlovo na ku tiya, kambe hi ntolovelo ya lehe naswona yi tlhela yi govekile, na nyama yo olova leyi fuweke hi xitachi, leyi funengetiweke hi mikamba, leyi nga vaka na mihlovo yo hambana hambana loko yi vupfile. Yikula kuya e henhla hi swirhavani ekusuhi nale henhla ka ximilani. Kwalomu ka mabanana hinkwawo ya manguva lawa, lawa ya dyiwaka, lawa yanga hava mbewu ( parthenocarp ), lawa ya byariwaka ya huma eka tinxaka timbirhi ta nhova – Musa acuminata na Musa balbisiana, kumbe ti hybrids ta tona .
Tinxaka ta mabanana titumbuluka etindhawini to hisa ta Indomalaya nale Australia ; kumbexana a ti fuyiwe eNew Guinea . Ti byariwa ematikweni ya 135, ngopfu-ngopfu hikwalaho ka mihandzu ya tona, naswona hi mpimo wutsongo ku endla marhavi ya mabanana ni matluka, kasi tin’wana ti byariwa tanihi mihandzo yo khavisa . Vahumelerisi lavakulu va mabanana emisaveni hinkwayo hi 2022 akuri India na China, leswi hinkwaswo swinga endla kwalomu ka 26% wa vuhumelerisi hinkwabyo. Mabanana ya dyiwa ya nga si swekiwa kumbe ya swekiwile hi tindlela to hambana-hambana ku sukela eka tikheri ku ya eka tibanana ta chipisi, ku olava, mihandzu leyi hlayisiweke, kumbe ti bakiwile kumbe ti swekiwa ntsena.
Emisaveni hinkwayo, akuri hava ku hambana lokukulu exikarhi ka dezeteni "tibanana" xikan’we naku sweka "swekiweke": ku hambana loku ku tirha kahle swinene eAmericas nale Europe, kambe ku tshoveka eSoutheast Asia, laha tinxaka tin’wana totala ta tibanana ti byariwaka naku dyiwa. Rito "banana" ri tirhisiwa na le ka swirho swin'wana swa muxaka wa Musa, kufana na banana yo tshwuka ( Musa coccinea ), banana ya pinki ( Musa velutina ), na mabanana ya Fe'i . Swirho swa muxaka wa Ensete, swofana na mabanana ya gamboko ( Ensete glaucum ) na banana ya mavunwa ya nkoka eka ikhonomi ( Ensete ventricosum ) ya Afrika minkarhi yin’wana ya katsiwa. Tinxaka leti hatimbirhi ti le ka ndyangu wa tibanana, Musaceae .