Apula

Apula i mihandzu wa xirendzivutani, lowu dyiwaka, lowu humaka eka ya nsinya wa apula ( Malus spp.). Mirhi ya mihandzu ya rixaka ra mihandzu kumbe apula ra le kaya ( Malus domestica ), leyi byariweke ngopfu eka muxaka lowu, yi byariwa emisaveni hinkwayo. Murhi lowu wu sungule eAsia Xikarhi,laha wu nga kula wu hangalaka na nhova, Malus sieversii, wa ha kumekaka kona.Maapula ya byariwile ku ringana magidi ya malembe eEurasia loko ya nge se fika eAmerika N'walungu hi vakoloni va le Yuropa .Maapula ma ni nkoka wa ndhavuko eka mintsheketo yo tala (ku katsa ni Xinorse ni Xigriki ) na vukhongeri (bya tanihi Vukreste eYuropa ).

Maapula lawa ya byariweke kusuka eka mbewu yotala kuze ya hambanile swinene na laha ya tumbulukeke kona, naswona mihandzu leyi humelelaka hakanyingi ayi pfumala swihlawulekisi leswi lavekaka. Hi swikongomelo swa mabindzu, kukatsa na ku kamberiwa ka swimilani, ti cultivars ta maapula ti hangalasiwa hiku hlanganisiwa ka kulu eka timintsu . Misinya ya maapula leyi byariweke handle ka timintsu yitala kuva yikulu naswona ya hlwela swinene kuva yiva na mihandzu endzhaku ko byala. Timintsu titirhisiwa ku lawula rivilo raku kula xikan’we na vukulu bya nsinya lowu lehaku, leswi pfumelelaka ntshovelo wo olova.

Kuna kutlula 7,500 wa tinxaka ta maapula . Ti tixaka tohambana hambana ti fuyiwa kuva titsakela naku tirhisiwa kohambanahamban,laha swikatsaka na kusweka, kudya swinga swekiwanga, naku humelerisiwa ka juzi ya cider kumbe apula . Mirhi na mihandzu switala kuva na swiphiqo swa fangali, ta switsongatsongwani, na switsotswana, leswinga lawuriwaka hi tindlela to hlaya to hanyisa na taku ka ti nga hanyisi. Hi 2010, rixaka ra mihandzu leyi yi landzelerisiwile tani hi xiphemu xa vulavisisi eka vulawuri bya mavabyi xikan’we naku fuwa hiku hlawula eka vuhumelerisi bya maapula.

Rito apula ri huma eka Xibunu, leswi vulaka "apula", hayi hi ku kongoma apula. Sweswo hi ku famba ka nkarhi swi huma eka riviti ra Proto-Germanic *aplaz, yi huma hi ku landzelelana eka Proto-Indo-European *h₂ébōl . Ku sukela hi lembe xidzana ra vu 17, rito leri ri tlhele ri tirha tanihi rito leri tolovelekeke eka mihandzu hinkwayo, ku katsa ni tinyawa . Leswi swi nga ringanisiwa ni xivulavulelo xa Xinghezi xa le Xikarhi xa lembe-xidzana ra vu 14 apula ra le tangeni, leswi vulaka banana .